Türkiye’nin otomobil üretme hedefinin önemli adımlarından Devrim projesinin üzerinden 65 yıl geçti. Eskişehir Demiryolu Fabrikası’nda hayata geçirilen proje, dönemin sınırlı olanaklarına rağmen Türk mühendis ve işçilerinin yoğun çalışmasıyla tamamlandı.
Devrim için ilk yolculuk başladı
Devrim’in hikayesi, 16 Haziran 1961’de Ankara’da düzenlenen toplantıyla başladı. Devlet Demiryolları fabrikaları ve Cer Dairelerinin yönetici ve mühendislerinden oluşan 20 kişilik ekibe, bir otomobil geliştirilmesi görevi verildi. Proje için 1 milyon 400 bin lira ödenek ayrılırken, otomobilin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’na yetiştirilmesi istendi.
Üretim için Eskişehir Demiryolu Fabrikası’nda dökümhane olarak yapılan ancak kullanılmayan bir bina seçildi. Atölyenin hazırlanmasıyla birlikte otomobilin tasarımı, motoru, şanzımanı, karoseri ve elektrik donanımı üzerinde çalışmalar başladı.
Projede Eskişehir’in yanı sıra Ankara, Sivas ve Adapazarı’ndaki demiryolu fabrikalarının teknik olanaklarından da yararlanıldı. Mühendisler ve işçiler, hafta sonları da dahil olmak üzere günde en az 12 saat çalıştı. Bazı geceler sökülmüş bir otomobil koltuğunda birkaç saat dinlenerek üretime devam etti.
Son hazırlıklar trende tamamlandı
Ekim ayının ortalarında ilk otomobil hazır hale geldi. Yol denemeleri sürerken Cumhurbaşkanı’na sunulacak ikinci otomobilin de tamamlanması için çalışıldı. Siyah renkli otomobilin son kat boyası 28 Ekim akşamı yapıldı; pasta ve cila işlemleri ise Ankara’ya sevk edildiği tren yolculuğunda tamamlandı. Buharlı lokomotiften sıçrayabilecek kıvılcımlara karşı önlem olarak otomobillerin benzin depoları boşaltıldı. Ankara’ya ulaşıldığında araçların hareket edebilmesi için depolarına birkaç litre benzin konuldu. Asıl yakıt ikmalinin daha sonra yapılması planlandı.
Üretim başarısının önüne benzin olayı geçti
29 Ekim sabahı eskort eşliğinde yola çıkan otomobillerin yakıt ikmali aksadı. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in bindiği siyah Devrim, yaklaşık 100 metre ilerledikten sonra benzini bittiği için durdu. Gürsel, diğer Devrim otomobiline geçerek Anıtkabir’e gitti. Siyah otomobil de yakıt ikmalinin ardından aynı gün Hipodrom’daki geçit törenine katıldı. Ancak ertesi gün gazetelerde, otomobillerin kısa sürede üretilmesinden çok yolda kalma olayı öne çıktı. Devrim, Türkiye’nin sanayi tarihinde hem bir mühendislik girişimi hem de tanıtımında yaşanan bu olayla yer edindi. 1961 yılında üretilen dört Devrim otomobilinden günümüze ulaşan tek örnek, Eskişehir’de korunarak sergileniyor.
