Dünkü yazımda Sarar ailesinden söz etmiştim. Bir dönem Dünya Gazetesi’nden edindiğim alışkanlıkla, Eskişehir sanayisine ve ekonomisine yön veren şirketleri, aileleri, isimleri biraz daha konuşalım istiyorum. Sonuç itibarıyla Eskişehir yalnızca belediye başkanlarından, milletvekillerinden, parti yöneticilerinden ibaret değil.

Fabrika kuranların, sermaye biriktirenlerin de bir hayalleri mutlaka vardır. Para aramaktan bu işlere zaman yetiştiremedikleri günlerden geçtiğimizi bilerek devam ediyorum.

Eskişehir iş dünyasında yeni bir kuşak yetişiyor. Genç iş insanları, yeni yöneticiler, ikinci, üçüncü kuşak temsilcileri... Kuşkusuz önemli bir gelişme. Ancak bana kalırsa bu yeni kuşağın önemli bir bölümü, babalarının gölgesinden çıkmakta pek istekli değil. Babalarının bulunmadığı yerde de eski alışkanlıklar yetişiyor imdada.

Yanlış anlaşılmasın, geçmiş kuşakların birikiminden yararlanmaktan söz etmiyorum. Bir önceki kuşaktan devralınan sermayenin yanında, bir düşünce mirası devralınıp alınmadığıyla ilgileniyorum. Hatta daha önemlisi, devralınan o mirasa yeni bir şey eklenip eklenmediğiyle.

Sıradan bir sanayi veya ticaret kenti değiliz.

Türkiye'nin sanayileşme tarihine şöyle bir bakmak yeterli. Demiryolları, havacılık, Behiç Erkin, Cumhuriyet'in ilk sanayi yatırımları, şeker fabrikası, Devrim Otomobili... Listeyi uzatmak mümkün. Bunlar yalnızca geçmişte kalmış başarılar değil.

Bunları durduk yere hatırlatmıyorum.

Eskişehir'in sanayi tarihinden bir isme, Mümtaz Zeytinoğlu'na gelmek niyetindeyim.

Mümtaz Zeytinoğlu, Eskişehir'in ekonomi tarihine biraz olsun ilgi duyanların bildiği bir isim. Fakat onu yalnızca başarılı bir sanayici olarak hatırlamak, bana kalırsa hikayenin asıl önemli tarafını ıskalamak anlamına gelir.

1970 yılında Eskişehir Sanayi Odası tarafından yayımlanan Topluma Dönük Sanayici Bildirisi'ni hatırlatmak istiyorum.

Bir sanayi odası toprak reformundan söz ediyor. Vergi politikasını, yabancı sermayeyi, işçi-sermaye ilişkilerini, planlı kalkınmayı tartışıyor. Elbette 1970'lerin Türkiye'sini bugünün koşullarıyla değerlendirmek mümkün değil. Siyasal atmosfer başka, sermaye ile devlet arasındaki ilişkiler farklı.

Fakat yine de düşünün derim; yalnızca ne ürettiğiyle değil, nasıl bir ülkede üretim yapmak istediğiyle de ilgilenen bir sanayici var karşımızda.

Bana kalırsa ortaya konulan o fikir, fabrikada üretilen pek çok üründen daha kıymetliydi.

Mümtaz Zeytinoğlu'nun ardından Eskişehir Sanayi Odası Başkanlığına gelen Yavuz Zeytinoğlu da 1980 yılında, Türkiye'nin ekonomik yönelimini köklü biçimde değiştiren 24 Ocak Kararlarına yönelik eleştirilerini bir bildiriyle ortaya koymuştu.

Dikkat edin lütfen, ülkenin ekonomi politikalarının yön değiştirdiği bir dönemde bir sanayi odası çıkıyor ve itiraz ediyor.

İtirazın içeriğine katılırsınız, katılmazsınız. Mesele o değil. Mesele, bir meslek kuruluşunun kendisini yalnızca üyelerinin ticari sorunlarıyla sınırlamaması. Ülkenin ekonomik geleceği hakkında bir düşüncesinin, bir iddiasının ve gerektiğinde itiraz edecek cesaretinin bulunması.

*****

Bugüne gelelim.

İş dünyasının içinde bulunduğu ekonomik koşulların farkındayım. Finansmana erişim güç, maliyetler yüksek, belirsizliklerden söz etmiyorum bile. Böylesi dönemlerde herkesin öncelikle kendi işletmesini ayakta tutmaya çalışması anlaşılabilir. Üstelik üretim yapmak, istihdam sağlamak, ihracat gerçekleştirmek de küçümsenecek işler değil. Bunların her biri bugün başlı başına bir değer.

Fakat yine de bütün bunlar, bir kentin ekonomik seçkinlerinin toplumsal sorumluluğunu yerine getirdiği anlamına gelmiyor.

İş dünyasının kendi çıkarlarını savunmasını yadırgamıyorum. Zaten meslek kuruluşlarının varlık nedenlerinden biri de bu. Fakat kendi çıkarını savunmakla, bütün memleket meselelerini kendi çıkarından ibaret görmek arasında küçük sayılamayacak bir fark var.

1970'lerin siyasal ağırlığıyla bugünün “siyasal hafifliği” arasında bir fark yok esasında; bugünün hafifliği daha da dayanılmaz. O dönemin sanayicilerinin daha cesur olduğunu ya da bugünün iş dünyasının siyaset karşısında daha ihtiyatlı davrandığını söylemiyorum.

Asıl meselenin, bir zamanlar sanayicinin kendisini ülkenin geleceği hakkında söz söylemekle yükümlü hissetmesi, bugünse bu yükümlülüğün giderek bir halkla ilişkiler faaliyetine dönüşmesi olduğunu düşünüyorum.

Yanlış anlaşılmak istemem, her iş insanından bir siyaset kuramcısı çıkmasını beklemiyorum. Ancak bir kentin ekonomik hayatında söz sahibi olmanın, o kentin toplumsal geleceği hakkında da sorumluluk taşıdığını hatırlatmak herhalde haksızlık sayılmaz. Ya da kentin fikir, sanat, kültür, spor hayatına zenginlik katmasının çok da siyasi meseleler olduğunu kanaatinde değilim.

Eskişehir'de yeni kuşak iş insanları çoğalıyor. Fakat yeni kuşak olmak yalnızca yaş meselesine indirgenmiş vaziyette. Hala pek çok sanayici ve tüccar ata baba hikayeleriyle gündeme geliyor ya da katıksız ticari başarılarıyla. Yeni bir düşünce, yeni bir itiraz, yeni bir toplumsal sorumluluk anlayışı ortaya koyulduğunu düşünmüyorum.

Mümtaz Zeytinoğlu'nun ve Yavuz Zeytinoğlu'nun bıraktığı mirasa biraz da buradan bakmak gerekmez mi? Elbette onların da kendi sınıfsal konumları, o konumların tayin ettiği sınırları vardı. Ancak o sınırlar içinde dahi ülkenin geleceğine ilişkin söz söyleme iddiası, yaşadıkları şehre katkı sunma azmi taşıdıkları da bir gerçek.

Eskişehir'in daha fazla tüccardan ziyade, daha fazla burjuvaya ihtiyacı olduğunu kanısındayım. Aradaki fark, yalnızca sermayenin büyüklüğünde değil, o sermayeye eşlik eden kültürel ve toplumsal ufukta olsa gerek.

Eskişehirspor'a destek vermeyi enayilik sayan, tiyatroya destek vermeyi aklının ucundan geçirmeyen, basınla ilişkisini “aman bize dokunmasın” mesafesinde kuran, amatör sporlara ilgisi dönemsel bir hevesten öteye geçmeyen bir iş dünyası...

Tiyatro belediyeden, şiir belediyeden, edebiyat belediyeden, festival belediyeden, spora destek belediyeden...

Peki, biz ne yapıyoruz?

Büyüyoruz elhamdülillah!

Birkaç gündür bazı meslektaşlarım Eskişehir’in abisi arıyor, bence Eskişehir ruhunu çağırsak daha faydası olur.